Առաջադրանք, բայեր

Թավ գրված բայերը փոխարինեք հոմանիշներով:

Գետը դուրս է պրծնում-ազատվում է անդնդախոր կիրճի կապանքներից և անզուսպ ու կատաղի հոսքով սլանում-ընթանում հովտով:
Կեսգիշերին հոլիկում արթնանում եմ-զարթնում եմ գետի հոխորտալի դղրդյունից: Լուսնկա գիշերն իր փայլփլուն աստղերով աչք է գցում-նայում հոլիկից ներս, սառը քամին ուժգին պոռթկումներով վրա է տալիս- հարձակվում, և թվում է,  թե գետն է սպառնագին գրոհում-հարձակվում մեր կացարանը: Թեև մենք ուղղակի գետափին չենք, սակայն գիշերը ջուրն այնքան մոտ է թվում, որ ակամա սարսափ է պատում-վախեցնում քեզ. հանկարծ տանի-քշի հոլիկը:
Գեղեցիկ է գիշերը մարգագետնում. այստեղ-այնտեղ երևում են-տեսանելի են ձիերը, որ կուշտ արածելուց հետո հանգիստ նիրհում են-քնում են: Իսկ կողքին, քամուց տարուբերվող եղեգները մեկ-մեկ կռացնելով-խոնարհելով, խուլ ձայնով քարերն է տեղից տեղ շարժում-տեղափոխում ահեղամռունչ գետը ու իր սպառնագին աղմուկն է տարածում-սփռում չորս կողմը: Խավարի մեջ ուրվագծվում են- նշմարվումարծաթազօծ լեռնագագաթները:

Ներգործական կառուցվածքի նախադասությունները դարձնել կրավորական:

Բոլորը սիրում էին այդ խիզախ զինվորին:
Այդ խիզախ զինվորը սիրվում է բոլորի կողմից։
Մի հուժկու ձայն հանկարծ ընդհատեց լռությունը:
Լռությունը ընդհատվեց մի հուժկու ձայնից։
Բացումն անընդհատ հետաձգում են:
Բացումն անընդհատ հետաձգվում է։
Մեղմ քամին շարժում է սաղարթները:
Սաղարթները շարժվում են մեղմ քամուց։
Բարբարոսի թուրն ու նիզակը  խոցել են հայոց ձեռագրերը:
Հայոց ձեռագրերը խոցվել են բարբարոսի թրից ու նիզակից։
Զորքերի բազմությունը ծածկեց Գեղամա ծովակի ափը:
Գեղամա ծովի ափը ծածկվեց զորքերի բազմությամբ։

Կրավորական կառուցվածքի նախադասությունները դարձնել ներգործական:

Բոլորը հմայվում են նրա ազնվազարմ նայվածքից:
Նրա ազնվական նայվածքը հմայում է բոլորին։
Առավոտվա ցողից նարնջագույն քարերի վրա  շողշողուն կաթիլներ են շարվել:
Առավոտվա ցողը նարնջագույն քարերի վրա  շողշողուն կաթիլներ է շարել:
Փայտե հեռագրասյունը թեքվել էր ձյունի ծանրությունից:
Ձյունի ծանրությունը թեքել էր փայտե հեռագրասյունը։
Այդ կենդանին` ուղտը, պոետների կողմից գրեթե չի գովերգվել:
Պոետները գրեթե չեն գովերգել այդկենդանուն՝ ուղտին։
Գիշերվա անդունդը խախտվեց ինչ-որ թռչունի կռնչյունից:
Ինչ-որ թռչյունի կռնչյուն խախտեց գիշերվա անդունդը։
Ծերունին վրդովվել էր հարևանի քար անտարբերությունից:
Հարևանի քար անտարբերությունը վրդովել էր ծերունուն։

Առաջադրանք հասարակագիտությունից

Մաս առաջին՝ Բուդդա

Բուդդայի գլխավոր նպատակն էր գտնել մարդու գոյության իմաստը։ Ըստ գրքերի բուդդան ծնվել է Մ․Թ․Ա 6-5 դարերում։ Նա կամ պետք է դառնար թագավոր, կամ հոգևոր առաջնորդ։ Իմանալով դա նրա հայրը ամեն բան անում է, որ Բուդդան կապնվի երկրային կյանքի հետ, բայց դա չի օգնում։ Բուդդան նկատել էր, որ կյանքը դա անվերջ տառապանք է։ Բուդդան կարծում էր, որ զոհաբերումները արվում են անգիտակցական հավատի ու համողմունքների պատճառով, որ թէ գիտակցաբար, ու գիտեր, որ պետք է ուրիշ ձև լինի բացատրելու մեր կյանքի իմաստը։ Խորանալով իր մեջ ն իրեն տվեց ամենակարևոր ու ամենադժվար հարցը, ի՞նչ է մեզ հետ լինում մահանալուց հետո։ Այդ ժամանակներում մարդիկ հավատում էին որ մահանալուց հետո դու ծնվում ես ուրիշ մարմնում և դա նրանց դուր չէր գալիս, քանի որ մարդիկ գիտակցում էին, որ ծնվելով նոր մարմնում նրանք նորից պետք է ապրեն ցավ ու տառապեն։ Դա կոչվում էր Սանսարայի ցիկլ։ Այդ խնդիրը լուծելու նպատակով շատ փիլիսոփաներ ճամփա են ընկնում հարցերի պատասխաները գտնելու համար։ Նրանց գլխավորը Ալարն էր։ Նրանց մոտ էլ գալիս է Բուդդան։ Բուդդան սովորական խնդիրներից ազատվելու համար մեդիտացա էր անում։ Ալարը առաջարկեց միասին գլխավորել բայց Բուդդան հրաժարվեց իմանալով որ մեդիտացիայից դուրս գալուց հետո նա նոորից վերադառնում է երկրային խնդիրներին։ Բայց Բուդդան չէր հանձնվում և էկսպերիմենտներ էր անում։ Արդյունքում նա հյուծվեց, բայց նշանակետին չհասավ։ Նա թողեց այդ ամնեը և մենակով շարունակեց ճանապարհը, որ գտնի Սանսարայի ցիկլի ոչնչացման պատասխանը։ Նա ասում էր, որ վստահ կարելի է լինել միայն նրանում, թե ինչպես են մենք ընկալում աշխարհը և մեր ուղեղը նա է թե ինչպես ենք մենք զգացողություններ ենք մենք ստանում։ Մեդիտացիայի օգնությամբ Բուդդան և հասկացավ, որ արտաքին աշխարհի, թե ինչպես ենք մենք ընկալում, անընդհատ փոխվում է, և մենք նույնպես փոխվում ենք։ Նա հասկացավ, որ անձնավորության անմահ և անկախ մասերը գտնելը անհնար է, քանի որ դա ուղակի գոյություն չունի։ Մի օր Բուդդան գնաց Բոդխգայա ու մեդիտացիայի շնորհիվ տեսավ իր ապրած հին մարմնավորումները։ Նա ազատվեց հերթական մահից ու նոր կյանքերից։ Բուդդան վերանայեց կառմաի նշանակությունը։ Կառմա անվանում էին այն կարևոր րարքները, որոնք մեզ օգնում են լավացնել մեր կարգավիճակը հաջորդ կյանքում։  Բուդդիզմի գլխավոր իաստը այն է, որ մարդ պետք է բարի լինի։

Ինձ դուր եկավ, որ չնայելով նրան, որ Բուդդան կարող էր թագավոր դառնալ, միևնույն է նա գնաց հայրենիքից ու հասավ ավելինին քան կարող էր հասնել, լինելով թագավոր։ Բուդդան ինքնուրույն էր ու հենց դա նրան օգնեց տեսնել այն ամենը, ինչը նրան ապագայում օգնեց Բուդդիզմի ստեղծման մեջ։ Ըստ ինձ ցանկացած կրոն հորինված է և Բուդդիզմը առավել հարմար ու լավ կրոն է, քանի որ քարոզում է բարություն ու հորդորում է լինել խելացի ու մտածող։

Մաս երկրորդ՝ Սոկրատես

Սոկրատեսը ծնվել է մ․թ․ա 469 թվականին շինարարի ընտանիքում։ Առանց բարդությունների կյանքը կյանք չէ՝ ասում էր Սոկրատեսը։ Սոկրատեսը գիտեր, որ ցանկացած հաջողության մեջ կա հակառակ կողմ։ Նա մտածում էր, թէ ում է պետք գեղեցիկ, հանճարեղ ու թանկարժեք շինությունները, նավերը, եթե դրանք մարդկանց չեն երջանկացնում։ Այսինքն դեռ այն ժամանակ Սոկրատեսը այնպիսի հարցեր էր տալիս, որոնք մինչ այսօր ակտուալ են։ Արդյո՞ք հարստությունը լավ է։ Կարո՞ղ է արդյոք դեմոկրատիան երաշխավորել, որ կկազմավորվի արդար հասարակություն։ Ի՞նչն է մարդկանց իրոք երջանկացնում։ Ասում են, որ նա հանգիստ էր գտնում խորը անձնական մտորումների մեջ։ Ի տարբերություն նախնիների Սոկրատը մտածում էր, որ տիեզերքը ընկալելը շատ բարդ է և դա խանգարում է մարդկանց զբաղվել ավելի կարևոր գործերով, այդ իսկ պատճառով նա իր ժամանակը և էներգիան օգտագործեց, որպեսզի գտնի այնպիսի հարցերի պատասխանները, որոնք մինչ այսօր մեզ հուզում են։ Օրինակ ինչպիսի՞ կյանք ենք մենք ուզում ապրել, ինչպիսի մարդիկ ենք մենք ուզում լինել։ Սոկրատեսի կարծիքով անմեղղ մարդը տառապում է միայն ֆիզիկապես, անմեղին մեղադրողը իրեն ավելի մեծ վնաս է հասցնում։ Անգիտակցաբար կատարած ոչ ճիշտ արարքը անուղղելի վնաս կհասցնի մարդու հոգուն։ Սոկրատեսը հավատացյալ էր, բայց նրա գաղափարները խոչընդոտ էին հանդիսանում տրադիցիոն, սոցիալական ու կրոնական կարծրատիպերի համար, և դա խուճապի էր մատնում շատ մարդկանց։ Սոկրատեսը չէր հերքում աստվածների գոյությունը, բայց ընդգծում էր այն ֆակտը, որ մարդը ինքն է ստեղծում իր ճակատագիրը։ Սոփեստների համար խելացի խոսքերը գումար էր, նրանք դրանք մատուցում էին այն մարդկանց ովքեր ավելի շատ գումար կառաջարկեյին։ Սոկրատեսը միշտ հրաժարվում էր, և դա չէր նշանակում, որ նա չէր սիրում վայելել կյանքը, բայց ոտաբոբիկ և վատ հագնված նա աչքի էր ընկնում Աթենքում։ Նա քայլելով ու նայելով մարդկանց հագուկապին մտածում էր թէ ինչքան իրեր կան, որոնք իրեն պետք չեն։ Նա ասում էր, որ հարստությունը ակնթարդային է ու խանգարում է հասնել ավելի կարևոր արժեքներին։ Սոկրատեսը ասում էր, որ գիտելիքը հնարավոր չէ գնել և այն ձեռք բերել հնարավոր կլինի ոչ թէ երկար քարոզներ լսելով այլ երկխոսության միջոցով։ Նա երկխոսությունների միջոցով կարողանում էր մարդկանց ապացուցել, որ պարզ ու առաջին հայացքից հասկանալի թվացող բաները իրենք չգիտեն։ Միշտ ասում էր “ես կարող եմ միայն հարցեր տալ, քանի որ ինքս ոչինչ չգիտեմ”։ Նրա հակառակը համարվում էր դոգմատիզմը (կուրորեն հավատալ ու հետևել որևէ բարոյականության դրույթներին կամ պահանջներին) և ֆանատիզմը։ Մեր թվարկությունից 432 թ․ Սոկրատեսը գնացել էր Դիոնիսի թատրոն դրամա դիտելու։ Նա գնացել էր նոր կատակերգությունը դիտելու, որը կոչվում էր <<Ամպերը>>։ Այնտեղ Սոկրատեսին նկարագրեցին ինչպես ծիծաղելի գաղափարի առաջնորդ, որի անունն էր thinkshop:  Այդ ժամանակ նա վեր կեցավ իր տեղից ու թողեց, որ մարդիկ համեմատեն իրենց իրական և այն ծիծաղելի արարածի հետ, որը ցույց էին տալիս ներկացացման մեջ։ Սոկրատեսը ասում էր երբեք պետք չի վրեժ լուծել։ Որովհետև այն ինչ կարող եք անել դա խլել ունեցվածքը,  հալածել մարմինը կամ սպանել, բայց դուք չեք կարող վնաս հասցնել մարդու հոգուն։ Իսկ ահա ուրիշներին վնասելով, դուք վնասում եք ձեր հոգուն։ Մ․Թ․Ա 339 թ․ Սոկրատեսը վերադառնում է դատարան, բայց որդեն մեղադրյալի կարգավիճակում։ Առաջին կետը անաստվածությունն էր, աստծու գոյության հերքումը, իսկ երկրորդը երիտասարդության այլասեռումը։ Երկուսի վերջն էլ մահապատիժն էր։ 500 քվեարկողներից 280-ը մեղադրեցին, իսկ 220-ը արդարեցրին։ Նա կարող էր փրկվել մահապատժից եթե տուգանք մուծեր, կամ աքսորվեր։ Բայց նա իր քարողներով մոտեցրեց իրեն մահապատժին։ Նրա կատակների պատճառով երկրորդ քվեարկության ժամանակ 340-ը դեմ քվեարկեցին, և միայն 160-ը կողմ։ Մենք արդեն պետք է գնանք, դուք, որ ապրեք, իսկ ես, որ մահանամ, որն է ավելի լավ կիմանա միայն Աստված։ Սոկրատեսը մեկ ամիս սպասեց մահապատժին։ Այդ օրը եկել էին նրա ընտանիքը և ընկերները։ Նա վերցրեց թույնը և խմեց։ Ասում են նրա վերջին բառերն էին <<Կրիտոն մենք աքլոր ենք պարտք Էսկուլապին>>։

Հիմնականում ես համաձայն եմ Սոկրատեսի մտքերի հետ, օրինակ, որ շինությունները չեն երջանկացնում մարդկաց կամ, որ հարստությունը ակնթարդային է։ Ինձ համար անհասկանալի էր, որ նա փորձում էր գտնել թե ինչպիսին պետք է լինի մարդը, ինչն է երջանկանում մարդուն։  Ըստ ինձ ամեն մեկը իր համար է որոշում թէ ինչպիսինը լինի ու ինչպես է ճիշտը ու դրա համար ստույգ բանաձևեր պետք չեն։ Թե ինչն է երջանկացնում մարդուն, նույնպես անհնար է ստույգ պատասխան տալ, քանի որ ամեն մեկը ունի իր երազանքները ու նպատակները ու մի մարդու համար երջանկություն կարող է լինել օվկիանոս տեսնելը, իսկ մույը ապրում է օվկիանոսի ափին և ամեն օր տեսնում է օվկիանոսը ու դա նրան այլևս չի երջանկացնում։

Մաս երրորդ՝ Կոնֆուցիոս

Ընթերցում ենք Սահյան

Բանաստեղծ Համո Սահյանը (Հմայակ Սահակի Գրիգորյան) ծնվել է Սիսիանի շրջանի (այժմ՝ Սյունիքի մարզ) Լոր գյուղում: 1937 թ. ավարտել է Բաքվի երկամյա հայկական ուսուցչական ինստիտուտը: Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին: Աշխատել է մի շարք թերթերում և ամսագրերում, որոնց թվում Բաքվի «Խորհրդային գրող» ամսագրում, «Կոմունիստ» և «Ավանգարդ» թերթերում, «Ոզնի» հանդեսում: 1965 – 1967 թթ. եղել է «Գրական թերթի» գլխավոր խբագիրը:

Հ. Սահյանի բանաստեղծությունները տպագրվել են դեռևս 30-ական թվականներից, սակայն նա համընդհանուր ճանաչման է արժանացել ռազմաճակատում գրած «Նաիրյան դալար բարդի» բանաստեղծությամբ, որը հատկանշվում է Հայաստան երկրի հանդեպ կարոտի հուզական բռնկումով և անմիջականությամբ:

Համո Սահյանի առաջին գիրքը` «Որոտանի եզերքին» բանաստեղծությունների ժողովածուն տպագրվել է 1946 թ.: Այստեղ դրսևորվում էր Սահյանի բանաստեղծական ընդհանուր ուղղվածությունը` սեր հայրենի բնաշխարհի ու մարդու նկատմամբ: Հաջորդ` «Առագաստ» (1947), «Սլացքի մեջ» (1950), «Ծիածանը տափաստանում» (1953), «Բարձունքի վրա» (1955), «Նաիրյան դալար բարդի» (1958) ժողովածուներում ավելի է ընդլայնվում Համո Սահյանի պոեզիայի թեմատիկ ընդգրկումը:

1972թ.  լույս է տեսնում Սահյանի «Սեզամ, բացվիր» ժողովածուն, որի համար 1975թ նա արժանանում է պետական մրցանակի: «Իրիկնահաց» (1977), «Կանաչ, կարմիր աշուն» (1980), «Դաղձի ծաղիկ» (1986) ժողովածուներով հեղինակը բերում է մարդկային դրամատիկ ապրումների ու ճակատագրի քնարերգությունը` բանաստեղծության բնապաշտական տարերքը հագեցնելով նոր, առավել անհատական, մտերմիկ բովանդակությամբ:

Համո Սահյանի ստեղծագործության մեջ մեծ թիվ են կազմում անցյալին, մանկությանը նվիրված բանաստեղծությունները, որոնք ունեն արդիական իմաստավորում, հասարակական հնչեղություն: Նա իրեն հատուկ բառամթերքով անդրադարձնելով իր զգայական աշխարհը` հասնում է լեզվաոճական ինքնատիպության ու կայունության: Նա թարգմանել է Ա. Պուշկինի, Ս. Եսենինի, Գ. Լորկայի և այլ բանաստեղծների ստեղծագործություններից:

Պարգևատրվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության, Աշխատանքային Կարմիր դրոշի և «Պատվո նշան» շքանշաններով:

1998թ. հետմահու լույս է տեսնում Համո Սահյանի «Ինձ բացակա չդնեք» անտիպ բանաստեղծությունների ժողովածուն:

 

Աղբյուր՝ Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 10, Երևան, 1984թ

Եթե մինչև անգամ
Լսած լինես, թե ես այս աշխարհում չկամ,
Միևնույն է, կգամ, ինչ էլ լինի, կգամ,
Ուր էլ լինեմ, կգամ:
Եթե մինչև անգամ ես կուրացած լինեմ,
Եթե մինչև անգամ լույսդ մարած լինի,
Վերջին հույսդ քամին առած-տարած լինի,
Առանց լույսի կգամ, ես այս անգամ կգամ
Մենության մեջ լացող երգիդ վրա:

Եթե մինչև անգամ
Քո հավատի հանդեպ դու մեղք արած լինես
Եվ համարած լինես, որ աշխարհում չկամ,
Եթե մինչև անգամ հողս մաղած լինես,
Եթե մինչև անգամ մտքով թաղած լինես,
Եթե մինչև անգամ ինձ վտարած լինես,
Վերհուշերիդ վերջին խոնավ քարանձավից,
Միևնույն է, կգամ, ինչ էլ լինի, կգամ,
Եվ կճչաս հանկարծ տարօրինակ ցավից…
Կգամ, գլուխ-գլխի ու ձեռք-ձեռքի կտանք,
Լաց կլինենք մեռած մեղքիդ վրա:

Եթե մինչև անգամ հազար սարի ետև
Հազար կապով կապված, խաչով խաչված լինեմ,
Տքնած-տանջված լինեմ, միևնույն է, կգամ,
Ինչ էլ լինի, կգամ, չկանչես էլ, կգամ,
Եվ կբերեմ ես քեզ ուրախություն մի մեծ
Անակնկալ դարձիս իրողությամբ—
Քո տան ու քո հոգու տարողությամբ,
Երազներիդ, կյանքիդ տևողությամբ:
Կգամ և կդառնամ գտած բախտի ժպիտ
Եվ հավատի ժպիտ` տառապանքից մաշված,
Արտասուքից խաշված դեմքիդ վրա:

Եթե մինչև անգամ մեջքս ծալված լինի,
Եթե մինչև անգամ ոտքս վառված լինի,
Եվ ճակատիս հազար հողմի հարված լինի,
Միևնույն է, կգամ, ուր էլ լինեմ, կգամ:
Գետնի տակից կգամ,
Մի հեռավոր, անհայտ մոլորակից կգամ,
Կգամ ու թափ կտամ
Հարդագողի փոշին շեմքիդ վրա:

ՓՆՏՐՈՒՄ ԵՍ ԴՈՒ

Փնտրում ես դու ինչ-որ հանցանք,
Հեգնում ես ինձ ու չես ներում,
Բայց կա ինչ-որ մի կարեկցանք
Քո հեգնական ժպիտներում:

Հեգնում ես ինձ ու նախատում,
Բորբոքում ես կռիվ ու վեճ,
Բայց կա ինչ-որ մի քաղցրություն
Քո դառնագին խոսքերի մեջ:

Ա՜խ, հոնքերդ ես հաճախ կիտում,
Նայում ես ինձ այնպես մռայլ,
Բայց կա ինչ-որ քնքշություն
Քո անողոք դեմքի վրա:

Հաճախ այնպես խայթում ես դու,
Սրտիս այնպես վիշտ ես բերում,
Բայց կա ինչ-որ մտերմություն
Քո այդ օտար հայացքներում:

Մերթ փարվում ես ինձ հովի պես,
Մերթ հողմի պես ինձ չարչարում,
Ա՜խ, երբ այդպես շոյել գիտես,
Էլ ինչո՞ւ ես ցավ պատճառում:

Դերբայներ

անորոշ- ել, ալ
ենթակայական- ող, ացող
հարակատար- ած, ացած
համակատար- ելիս, ալիս
անկատար- ում
վաղակատար- ել, ացել
ապակատար- ելու, ալու
ժխտական- ի, ա

Անորոշ, ենթակայական, հարակատար, համակատար դերբայերը կարող են նախադասության մեջ հանդես գալ որպես առանձին բառ։ Դրանք կոչվում են անկախ։ Մյուս դերբայները գործածվում են օժանդակ բայերի հետ, հանդես են գալիս, որպես ստորոգյալներ և կոչվում են կախյալ։

 

Զատկական տոնի ժողովրդական ընկալումները

Վարկածներ կան, որ սկզբնական շրջանում Հայաստան աշխարհում Զատիկը եղել է անշարժ տոն և համընկել է մարտի 21-ի գիշերահավասար օրվա հետ՝ գիշեր-ցերեկն իրարից զատելու իմաստով:
Հետագայում, կապվելով լուսնային օրացույցի հետ, դառնում է շարժական և տոնվում Վահագնի ծնունդից հետո առաջին լիալուսնին հաջորդող օրը:
Արդեն իսկ փետրվարի վերջին օրը, լույս մարտի մեկի կեսգիշերին, ընտանիքներում ամեն մեկը մի-մի փայտ վերցրած` խփել է տան պատերին, հատակին` ձայնակցելով.
-Շվոտը դուրս, մարտը` ներս:
Այսպես վտարվել է փետրվարը` ձմռան վերջին ամիսը, և հալածվել է ձմռան ընթացքում տներում բույն դրած չարը (Շվոտ):
Մի ավանդության համաձայն, մի ժամանակ Արարատում, բարձր լեռների կատարին բույն դրած Հազարան Հավքը , որ գիշերները ճառագում էր, իսկ ցերեկները Արևի ճառագայթների հետ ձուլում իր շողերը, դյութիչ ձայնով երգում և բազմագույն ձվեր էր ածում` անընդհատ նորոգելով Արարատի գույների թարմությունը, իսկ Մայր Անահիտը դրանք շաղ էր տալիս ողջ Արարատով մեկ, որպեսզի հողն էլ դրանց նման բազմագույն պտուղներ տա: (Ս. Կակոսյան)
Զատիկ բառը հատանել` Զատել կամ բաժանել կամ էլ անջատել բայից բխեցնելն է:
«Զատիկ» նշանակում է զատում, բաժանում, հեռացում մեղքերից և իր վերջնական տեսքով` վերադարձ առ Աստված:
Հետաքրքրական է զատիկ բառը ընծա կամ ձու, կամ էլ զոհ, պատարագ բառերի շարքում իբրև հոմանիշ ընդունելը:
Զատիկ բառը հայ մատենագրության մեջ առաջին անգամ հիշատակվել է Ավետարանի հայերեն թարգմանությունում`  որպես հունարեն պասքա կամ պասեք բառի համարժեք: (Եբրայերեն` բասխ կամ բեսախ), որը նշանակում է ելք, անցք:
Հայերի մոտ Զատիկը մշտապես տոնվել է մեծ ճոխությամբ. Տոնական ուտեստներից մինչեւ հագուստ ու նվերներ կազմել են զատկական օրերի կարեւոր մասերը: Տոնի պատրաստությունները սկսվել են շատ ավելի վաղ, քան շաբաթ երեկոն: Տանտիկինները օրեր առաջ «ածիկ» են աճեցրել` տոնին ներկած ձվերը դրա մեջ դնելու նպատակով: Ածիկը ծլեցրած ցորենն է, որը  համարվում է մեռնող ու հառնող կյանքի խորհրդանիշ: Այսինքն` ցորենը ցանում ես` մեռնում է, հետո ծլում է, ու միջուկից դուրս է գալիս կանաչը` խորհրդանշելով նոր կյանքի սկիզբը: Զատիկի տոնակատարությունների գլխավոր արարողությունը եղել է համայնական մատաղը,  որ «ախառ» էր կոչվում ու համարվում էր տարվա ամենաթանկ մատաղը:  Ողջ գիշեր մատաղի եփման արարողությունը ուղեկցվել է զատկական խաղերով ու երգերով: Մեծ բախտավորություն է համարվել, երբ  այդ գիշեր տղա էր ծնվում. լուրն  արագորեն տարածվում էր, ու զատկական Կիրակին նորածնի ընտանիքի համար սովորականից ավելի մարդաշատ էր լինում:
Ի հիշատակ դրախտի Կենաց Ծառի` Զատկի առթիվ ընդունված է եղել տներում նաև Կենաց ծառ (այսինքն` կյանքի ծառ) զարդարելը: Որևէ կժի, կճուճի կամ ծաղկամանի մեջ չորացած  ճյուղեր են դրել երիտասարդները  և դրանց  վրա կախել են զանազան ձևերով փնջած ասեղնագործ ձվիկներ:
Տոնական սեղանը
Զատկական սեղանը պատկերացնել առանց ներկած ձվերի, թերևս անհնար է: Ձուն օրինակն է ամբողջ աշխարհի. վերին կեղևն օրինակն է երկնքի, թաղանթը` օդի, սպիտակուցը` ջրի, իսկ դեղնուցը` երկրի: Ձուն կարմիր ներկելով` հայտնում ենք, որ ամբողջ աշխարհը  Քրիստոսի արյամբ գնվեց, և դրանով քարոզում ենք մեր փրկությունը: Ձուն երկու անգամ է ծնվում, առաջին անգամ` երբ հավն է ածում, իսկ երկրորդ անգամ, երբ ձվից ճուտ է դուրս գալիս: Մարդն էլ է երկու անգամ ծնվում. առաջին անգամ մորից, իսկ երկրորդ անգամ` Մկրտության ավազանից: Ձու ներկելու ամենատարածված գույնը կարմիրն է, բայց, ազգագրագետների վստահեցմամբ,  հնում հայերը ձվերը ներկել են «գարնան բոլոր գույներով»:
Զատկի տոնական սեղանին իրենց պատվավոր տեղն ունեն նաև բրնձով, չամիչով ու չրերով  փլավը,  ձուկը, գինին ու  կանաչեղենը:  Այդ ցանկում կարեւոր է նաեւ տոնական գաթան, որը խորհրդանշում է արեւը:
Խաղաշատ Զատիկ
Սուրբ Զատիկն անհնար է պատկերացնել առանց ձվախաղերի, որոնք տարբեր են եղել հայոց տարբեր գավառներում, բայց ընդհանուր առմամբ առանձնացվում են հետևյալ ամենատարածվածները.
1. Խաղում են երկուսով: Որոշում են, թե ով է առաջինը խփելու, եւ որոշյալը խփում է խաղընկերոջ բռան մեջ գտնվող ձվի երևացող սուր գագաթին: Եթե առաջին հարվածից ջարդվում է խփվող ձուն` խաղընկերն իրավունք ունի մրցելու նաև ձվի բութ գագաթով: Եթե ջարդվում է նաև երկրորդ գագաթը, ապա ջարդված ձուն տրվում է խփողին: Եթե խփողը ձուն ջարդում է, ապա նա ջարդված ձվի տիրոջից ստանում է մի ամբողջական, չխփված ձու: Եթե ջարդվում է  խփողի ձուն, ապա նա պարտված կողմն է եւ անիջապես խաղընկերոջն է հանձնում իր ջարդված ձուն կամ, ըստ պայմանավորվածության, մեկ ամբողջական չջարդած ձու:
2.  Մի քանի մարդկանցից բաղկացած խումբը միմյանց ետեւից գլորում են իրենց ձվերը թեքության վրա եւ ջանում, որ այն դիպչի իրենից առաջ գլորածներից որեւէ մեկի ձվին: Այդ դեպքում նա տիրանում էր մինչ այդ գլորված բոլոր ձվերին: Այս խաղը կարող են խաղալ նաեւ ջարդված ձվերով:
3. Մի քանի հոգի միաժամանակ, նույն գծից թեքության վրա գլորում են իրենց ձվերը: Ում ձուն ամենից ավելի արագ եւ երկար է գնում` նա շահում է բոլոր գլորած ձվերը: Այս խաղը կարող են խաղալ նաեւ ջարդված ձվերով:
4. Մի քանի  հոգի միաժամանակ, հրահանգով պտտեցնում են իրենց ձվերը: Ում ձուն ամենից ավելի երկար պտտվի, նա շահում է բոլոր պտվվող ձվերը:
Ժողովուրդն ասում է
Ունեցողի համար ամեն օր Զատիկ է:
Կարմիր ձուն Զատկին կսազե:
Կարմիր ձու տուր, կամիր օր տամ:
Զատիկն առանց ձվի չի լինի:
Հենց սովածանան, Զատկի փլավը միտքը կբերեն:
Պաս չբռնողը զատկի համը չի գիտենա:
Աղտոտ մարդը զատկին էլ աղտոտ կլինի:
Հավը կուտե հատիկ-հատիկ, ծող ձմեռնե կելնի զատիկ:
Զատիկն ասել ա` հենց գամ արմանա, հենց գնամ` զարմանա:
Զատիկն եկավ, չունի կապա, ով նվիրի ինձ մի կապա, նրան ասեմ` Հաջի պապա:

Ֆիլմը դիտել այստեղ

Օգտագործված գրականություն` Հրանուշ Խառատյան, «Հայ ժողովրդական տոները», Եր., 2005

Զատկական երգեր

Զարկ բոլոճիկ

Զարկ բոլոճիկ, զարկ դու զարկ, ես խաղամ,
զարկ բոլճիկ, զարկ դու զարկես, ես  խաղամ,
ճաշիկ դու պաղի, Սարակ դու քաղի:
Զարկ բլոճիկ, զարկ դու զարկ, ես խաղամ,
զարկ բոլոճիկ, զարկ դու զարկ, ես խաղամ,
զատկե զատիկ է նավահատիկ է:
Զատկե զատիկ է նավահատիկ է:
Զարկ բոլոճիկ, զարկ դու զարկ, ես խաղամ,
զարկ բոլոճիկ, զարկ դու զարկ,
բոլոճիկ զարկ դու զարկ, ես խաղամ:
Զատկե զատիկ է, չամչ է հատիկ է,
զարկ բոլոճիկ, զարկ դու զարկ, ես խաղամ:
Զատկ է զատիկէ չամչ է հատիկ է:

Կարկաչա

Կարկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա:
Կարմիր կովեն կաթ կուզեմ,
Կարմիր կովեն եղ կուզեմ,
Սև հավեն էլ հավկիթ կուզեմ,
Կարմիր հավկիթ ներկել կուզեմ:
Կարկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա:
Կարմիր հավկիթ դուրս բերեք,
Թուխ հավի հավկիթ բերեք,
Ով որ կտա՝ թող շեն մնա,
Ով որ չտա՝ չոր չորանա:
Կարկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա:
Ով որ չտա իմ հավկիթներ՝
Մուկն ու կատուն իրենց թթուն,
Ով որ ընձի հավկիթ կտա,
Աստված նրան հազար թող տա:
Կարկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա,..

 

Գործնական աշխատանք, բայեր

  1.  Փակագծերում դրված դերանուններն ու բայերը նախադասության մեջ դրեք պահանջված ձևով:

Ժողովուրդն իր սովորություններին երբեք չի դավաճանի։
Բազմությունը, իր շարքերը  խտացնելով, հյուրերին տեղ տվեց:
Նա ում ասես կարողացավ իր կամքը պարտադրել:
Դուք էլ կարող եք մեզ  հետ գալ:
Այդ ինչու են մարդիկ դրա վրա զարմացած:
Ձեզ համար ծնողները ոչինչ չեն խնայել:

2. Հետևյալ բայերին երկուական հոմանիշ գրեք
:

Հմայել- հրապուրել, դյութել
Խնդրել- աղաչել, պաղատել
Հավաքել- խմբել, ամբոխել
Զայրանալ- բարկանալ, ջղայնանալ
վախենալ- սարսափել, երկյուղել
Ցանկանալ- ուցել, կամենալ
3. Գրեք 5-ական -ել, -ալ վերջավորությամբ բայեր:

Հարբել, մարտնչել, ահաբեկել, բարևել, բարիշել

Զվարճանալ, անհետանալ, ուրախանալ, հարստանալ, երջանկանալ

4. Հետևյալ բայերում ընդգծեք բայահիմքերը և որոշեք, թե ինչ խոսքի մասերի են պատկանում դրանք:

Ողջունել– ողջույն, մատռվակել- մատռվակ, պղծել- պիղծ, հնձել- հունձ, վճարել- վճար, երկրորդել- երկու, գրկել- գիրկ, մրրկել- մրրիկ, կարմրել- կարմիր, նույնանալ- նույն, գամել- գամ, կախարդել- կախարդ, երկուանալ- երկու, շամփրել- շամփուր, կապտել- կապույտ, բուրել- բույր, ոչնչանալ- ոչինչ, պայտել- պայտ, բոլորել- բոլոր, ծառայել- խառա, ապշել- ապուշ:

5. Առածներում լրացնել համապատասխան բայերը:

Ջրի բերած,  ջրի տարած:
Տաշած  քարը գետնին չի մնա:
Ուրիշի հացով փոր չի կշտանա;
Խոսք կա` սարի գլուխ կհանի , խոսք  կա` սարից ներքև կգլորի:
Խոսք  կա, մի փութ մեղրով չի ուտվի:
Աշխարհի շինողն ու  քանդողը լեզուն է։

Տնային աշխատանք

բագին-
բամբիշ-
բասրել-
բավիղ-
բարունակ-
բերուկ-
բով-
բորբ-
բտել-
բույլ-
բույան-
գահավորակ-
գաղջ-
գաճաճ-
գայթել-
գանահարել-
գարշապար-
գեհեն-
գժդմնել-
գեղմ-
գինդ-
գիրգ-
գիրթ- հանկարծակի
գծուծ-
գջլել-
գուղձ-
գորով-

 

Բայ։ Բայը՝ խոսքի մաս

Բայեր կոչվում են այն բառերը, որոնք ցույց են տալիս գործողություն և պատասխանում են ի՞նչ անել, ի՞նչ լինել հարցերին։
Բայը ունի երեք ժամանակ՝ ներկա, անցյալ, ապառնի՝ կատարվող, կատարված, կատարվելիք՝ նկարում ենք, երգում էի, խաղալու ենք։
Բայերը լինում են դիմավոր և անդեմ։ Անդեմ բայերը չունեն դեմք, թիվ, ժամանակ և եղանակ ու կոչվոում են դերբայներ։ Օրինակ՝ սովորում, նվագել, պարելու, հասած, երգող։
Դեմք, թիվ, ժամանակ, եղանակ ունեցող բայերը կոչվումմ են դիմավոր բայեր։ Օրինակ՝ սովորում են, նվագել էին, պարելու ենք։
Բայը ունիերեք դեմք՝ առաջին, երկրորդ և երրորդ։ Ունի երկու թիվ՝ եզակի և հոգնակի։ Ունի երեք սեռ՝ ներգործական, կրավորական, չեզոք։