Առաջադրանք, բայեր

Թավ գրված բայերը փոխարինեք հոմանիշներով:

Գետը դուրս է պրծնում-ազատվում է անդնդախոր կիրճի կապանքներից և անզուսպ ու կատաղի հոսքով սլանում-ընթանում հովտով:
Կեսգիշերին հոլիկում արթնանում եմ-զարթնում եմ գետի հոխորտալի դղրդյունից: Լուսնկա գիշերն իր փայլփլուն աստղերով աչք է գցում-նայում հոլիկից ներս, սառը քամին ուժգին պոռթկումներով վրա է տալիս- հարձակվում, և թվում է,  թե գետն է սպառնագին գրոհում-հարձակվում մեր կացարանը: Թեև մենք ուղղակի գետափին չենք, սակայն գիշերը ջուրն այնքան մոտ է թվում, որ ակամա սարսափ է պատում-վախեցնում քեզ. հանկարծ տանի-քշի հոլիկը:
Գեղեցիկ է գիշերը մարգագետնում. այստեղ-այնտեղ երևում են-տեսանելի են ձիերը, որ կուշտ արածելուց հետո հանգիստ նիրհում են-քնում են: Իսկ կողքին, քամուց տարուբերվող եղեգները մեկ-մեկ կռացնելով-խոնարհելով, խուլ ձայնով քարերն է տեղից տեղ շարժում-տեղափոխում ահեղամռունչ գետը ու իր սպառնագին աղմուկն է տարածում-սփռում չորս կողմը: Խավարի մեջ ուրվագծվում են- նշմարվումարծաթազօծ լեռնագագաթները:

Ներգործական կառուցվածքի նախադասությունները դարձնել կրավորական:

Բոլորը սիրում էին այդ խիզախ զինվորին:
Այդ խիզախ զինվորը սիրվում է բոլորի կողմից։
Մի հուժկու ձայն հանկարծ ընդհատեց լռությունը:
Լռությունը ընդհատվեց մի հուժկու ձայնից։
Բացումն անընդհատ հետաձգում են:
Բացումն անընդհատ հետաձգվում է։
Մեղմ քամին շարժում է սաղարթները:
Սաղարթները շարժվում են մեղմ քամուց։
Բարբարոսի թուրն ու նիզակը  խոցել են հայոց ձեռագրերը:
Հայոց ձեռագրերը խոցվել են բարբարոսի թրից ու նիզակից։
Զորքերի բազմությունը ծածկեց Գեղամա ծովակի ափը:
Գեղամա ծովի ափը ծածկվեց զորքերի բազմությամբ։

Կրավորական կառուցվածքի նախադասությունները դարձնել ներգործական:

Բոլորը հմայվում են նրա ազնվազարմ նայվածքից:
Նրա ազնվական նայվածքը հմայում է բոլորին։
Առավոտվա ցողից նարնջագույն քարերի վրա  շողշողուն կաթիլներ են շարվել:
Առավոտվա ցողը նարնջագույն քարերի վրա  շողշողուն կաթիլներ է շարել:
Փայտե հեռագրասյունը թեքվել էր ձյունի ծանրությունից:
Ձյունի ծանրությունը թեքել էր փայտե հեռագրասյունը։
Այդ կենդանին` ուղտը, պոետների կողմից գրեթե չի գովերգվել:
Պոետները գրեթե չեն գովերգել այդկենդանուն՝ ուղտին։
Գիշերվա անդունդը խախտվեց ինչ-որ թռչունի կռնչյունից:
Ինչ-որ թռչյունի կռնչյուն խախտեց գիշերվա անդունդը։
Ծերունին վրդովվել էր հարևանի քար անտարբերությունից:
Հարևանի քար անտարբերությունը վրդովել էր ծերունուն։

Advertisements

Զատկական տոնի ժողովրդական ընկալումները

Վարկածներ կան, որ սկզբնական շրջանում Հայաստան աշխարհում Զատիկը եղել է անշարժ տոն և համընկել է մարտի 21-ի գիշերահավասար օրվա հետ՝ գիշեր-ցերեկն իրարից զատելու իմաստով:
Հետագայում, կապվելով լուսնային օրացույցի հետ, դառնում է շարժական և տոնվում Վահագնի ծնունդից հետո առաջին լիալուսնին հաջորդող օրը:
Արդեն իսկ փետրվարի վերջին օրը, լույս մարտի մեկի կեսգիշերին, ընտանիքներում ամեն մեկը մի-մի փայտ վերցրած` խփել է տան պատերին, հատակին` ձայնակցելով.
-Շվոտը դուրս, մարտը` ներս:
Այսպես վտարվել է փետրվարը` ձմռան վերջին ամիսը, և հալածվել է ձմռան ընթացքում տներում բույն դրած չարը (Շվոտ):
Մի ավանդության համաձայն, մի ժամանակ Արարատում, բարձր լեռների կատարին բույն դրած Հազարան Հավքը , որ գիշերները ճառագում էր, իսկ ցերեկները Արևի ճառագայթների հետ ձուլում իր շողերը, դյութիչ ձայնով երգում և բազմագույն ձվեր էր ածում` անընդհատ նորոգելով Արարատի գույների թարմությունը, իսկ Մայր Անահիտը դրանք շաղ էր տալիս ողջ Արարատով մեկ, որպեսզի հողն էլ դրանց նման բազմագույն պտուղներ տա: (Ս. Կակոսյան)
Զատիկ բառը հատանել` Զատել կամ բաժանել կամ էլ անջատել բայից բխեցնելն է:
«Զատիկ» նշանակում է զատում, բաժանում, հեռացում մեղքերից և իր վերջնական տեսքով` վերադարձ առ Աստված:
Հետաքրքրական է զատիկ բառը ընծա կամ ձու, կամ էլ զոհ, պատարագ բառերի շարքում իբրև հոմանիշ ընդունելը:
Զատիկ բառը հայ մատենագրության մեջ առաջին անգամ հիշատակվել է Ավետարանի հայերեն թարգմանությունում`  որպես հունարեն պասքա կամ պասեք բառի համարժեք: (Եբրայերեն` բասխ կամ բեսախ), որը նշանակում է ելք, անցք:
Հայերի մոտ Զատիկը մշտապես տոնվել է մեծ ճոխությամբ. Տոնական ուտեստներից մինչեւ հագուստ ու նվերներ կազմել են զատկական օրերի կարեւոր մասերը: Տոնի պատրաստությունները սկսվել են շատ ավելի վաղ, քան շաբաթ երեկոն: Տանտիկինները օրեր առաջ «ածիկ» են աճեցրել` տոնին ներկած ձվերը դրա մեջ դնելու նպատակով: Ածիկը ծլեցրած ցորենն է, որը  համարվում է մեռնող ու հառնող կյանքի խորհրդանիշ: Այսինքն` ցորենը ցանում ես` մեռնում է, հետո ծլում է, ու միջուկից դուրս է գալիս կանաչը` խորհրդանշելով նոր կյանքի սկիզբը: Զատիկի տոնակատարությունների գլխավոր արարողությունը եղել է համայնական մատաղը,  որ «ախառ» էր կոչվում ու համարվում էր տարվա ամենաթանկ մատաղը:  Ողջ գիշեր մատաղի եփման արարողությունը ուղեկցվել է զատկական խաղերով ու երգերով: Մեծ բախտավորություն է համարվել, երբ  այդ գիշեր տղա էր ծնվում. լուրն  արագորեն տարածվում էր, ու զատկական Կիրակին նորածնի ընտանիքի համար սովորականից ավելի մարդաշատ էր լինում:
Ի հիշատակ դրախտի Կենաց Ծառի` Զատկի առթիվ ընդունված է եղել տներում նաև Կենաց ծառ (այսինքն` կյանքի ծառ) զարդարելը: Որևէ կժի, կճուճի կամ ծաղկամանի մեջ չորացած  ճյուղեր են դրել երիտասարդները  և դրանց  վրա կախել են զանազան ձևերով փնջած ասեղնագործ ձվիկներ:
Տոնական սեղանը
Զատկական սեղանը պատկերացնել առանց ներկած ձվերի, թերևս անհնար է: Ձուն օրինակն է ամբողջ աշխարհի. վերին կեղևն օրինակն է երկնքի, թաղանթը` օդի, սպիտակուցը` ջրի, իսկ դեղնուցը` երկրի: Ձուն կարմիր ներկելով` հայտնում ենք, որ ամբողջ աշխարհը  Քրիստոսի արյամբ գնվեց, և դրանով քարոզում ենք մեր փրկությունը: Ձուն երկու անգամ է ծնվում, առաջին անգամ` երբ հավն է ածում, իսկ երկրորդ անգամ, երբ ձվից ճուտ է դուրս գալիս: Մարդն էլ է երկու անգամ ծնվում. առաջին անգամ մորից, իսկ երկրորդ անգամ` Մկրտության ավազանից: Ձու ներկելու ամենատարածված գույնը կարմիրն է, բայց, ազգագրագետների վստահեցմամբ,  հնում հայերը ձվերը ներկել են «գարնան բոլոր գույներով»:
Զատկի տոնական սեղանին իրենց պատվավոր տեղն ունեն նաև բրնձով, չամիչով ու չրերով  փլավը,  ձուկը, գինին ու  կանաչեղենը:  Այդ ցանկում կարեւոր է նաեւ տոնական գաթան, որը խորհրդանշում է արեւը:
Խաղաշատ Զատիկ
Սուրբ Զատիկն անհնար է պատկերացնել առանց ձվախաղերի, որոնք տարբեր են եղել հայոց տարբեր գավառներում, բայց ընդհանուր առմամբ առանձնացվում են հետևյալ ամենատարածվածները.
1. Խաղում են երկուսով: Որոշում են, թե ով է առաջինը խփելու, եւ որոշյալը խփում է խաղընկերոջ բռան մեջ գտնվող ձվի երևացող սուր գագաթին: Եթե առաջին հարվածից ջարդվում է խփվող ձուն` խաղընկերն իրավունք ունի մրցելու նաև ձվի բութ գագաթով: Եթե ջարդվում է նաև երկրորդ գագաթը, ապա ջարդված ձուն տրվում է խփողին: Եթե խփողը ձուն ջարդում է, ապա նա ջարդված ձվի տիրոջից ստանում է մի ամբողջական, չխփված ձու: Եթե ջարդվում է  խփողի ձուն, ապա նա պարտված կողմն է եւ անիջապես խաղընկերոջն է հանձնում իր ջարդված ձուն կամ, ըստ պայմանավորվածության, մեկ ամբողջական չջարդած ձու:
2.  Մի քանի մարդկանցից բաղկացած խումբը միմյանց ետեւից գլորում են իրենց ձվերը թեքության վրա եւ ջանում, որ այն դիպչի իրենից առաջ գլորածներից որեւէ մեկի ձվին: Այդ դեպքում նա տիրանում էր մինչ այդ գլորված բոլոր ձվերին: Այս խաղը կարող են խաղալ նաեւ ջարդված ձվերով:
3. Մի քանի հոգի միաժամանակ, նույն գծից թեքության վրա գլորում են իրենց ձվերը: Ում ձուն ամենից ավելի արագ եւ երկար է գնում` նա շահում է բոլոր գլորած ձվերը: Այս խաղը կարող են խաղալ նաեւ ջարդված ձվերով:
4. Մի քանի  հոգի միաժամանակ, հրահանգով պտտեցնում են իրենց ձվերը: Ում ձուն ամենից ավելի երկար պտտվի, նա շահում է բոլոր պտվվող ձվերը:
Ժողովուրդն ասում է
Ունեցողի համար ամեն օր Զատիկ է:
Կարմիր ձուն Զատկին կսազե:
Կարմիր ձու տուր, կամիր օր տամ:
Զատիկն առանց ձվի չի լինի:
Հենց սովածանան, Զատկի փլավը միտքը կբերեն:
Պաս չբռնողը զատկի համը չի գիտենա:
Աղտոտ մարդը զատկին էլ աղտոտ կլինի:
Հավը կուտե հատիկ-հատիկ, ծող ձմեռնե կելնի զատիկ:
Զատիկն ասել ա` հենց գամ արմանա, հենց գնամ` զարմանա:
Զատիկն եկավ, չունի կապա, ով նվիրի ինձ մի կապա, նրան ասեմ` Հաջի պապա:

Ֆիլմը դիտել այստեղ

Օգտագործված գրականություն` Հրանուշ Խառատյան, «Հայ ժողովրդական տոները», Եր., 2005

Զատկական երգեր

Զարկ բոլոճիկ

Զարկ բոլոճիկ, զարկ դու զարկ, ես խաղամ,
զարկ բոլճիկ, զարկ դու զարկես, ես  խաղամ,
ճաշիկ դու պաղի, Սարակ դու քաղի:
Զարկ բլոճիկ, զարկ դու զարկ, ես խաղամ,
զարկ բոլոճիկ, զարկ դու զարկ, ես խաղամ,
զատկե զատիկ է նավահատիկ է:
Զատկե զատիկ է նավահատիկ է:
Զարկ բոլոճիկ, զարկ դու զարկ, ես խաղամ,
զարկ բոլոճիկ, զարկ դու զարկ,
բոլոճիկ զարկ դու զարկ, ես խաղամ:
Զատկե զատիկ է, չամչ է հատիկ է,
զարկ բոլոճիկ, զարկ դու զարկ, ես խաղամ:
Զատկ է զատիկէ չամչ է հատիկ է:

Կարկաչա

Կարկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա:
Կարմիր կովեն կաթ կուզեմ,
Կարմիր կովեն եղ կուզեմ,
Սև հավեն էլ հավկիթ կուզեմ,
Կարմիր հավկիթ ներկել կուզեմ:
Կարկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա:
Կարմիր հավկիթ դուրս բերեք,
Թուխ հավի հավկիթ բերեք,
Ով որ կտա՝ թող շեն մնա,
Ով որ չտա՝ չոր չորանա:
Կարկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա:
Ով որ չտա իմ հավկիթներ՝
Մուկն ու կատուն իրենց թթուն,
Ով որ ընձի հավկիթ կտա,
Աստված նրան հազար թող տա:
Կարկաչա, կարկաչա,
Կարինկաչա, կարկաչա,..

 

Գործնական աշխատանք, բայեր

  1.  Փակագծերում դրված դերանուններն ու բայերը նախադասության մեջ դրեք պահանջված ձևով:

Ժողովուրդն իր սովորություններին երբեք չի դավաճանի։
Բազմությունը, իր շարքերը  խտացնելով, հյուրերին տեղ տվեց:
Նա ում ասես կարողացավ իր կամքը պարտադրել:
Դուք էլ կարող եք մեզ  հետ գալ:
Այդ ինչու են մարդիկ դրա վրա զարմացած:
Ձեզ համար ծնողները ոչինչ չեն խնայել:

2. Հետևյալ բայերին երկուական հոմանիշ գրեք
:

Հմայել- հրապուրել, դյութել
Խնդրել- աղաչել, պաղատել
Հավաքել- խմբել, ամբոխել
Զայրանալ- բարկանալ, ջղայնանալ
վախենալ- սարսափել, երկյուղել
Ցանկանալ- ուցել, կամենալ
3. Գրեք 5-ական -ել, -ալ վերջավորությամբ բայեր:

Հարբել, մարտնչել, ահաբեկել, բարևել, բարիշել

Զվարճանալ, անհետանալ, ուրախանալ, հարստանալ, երջանկանալ

4. Հետևյալ բայերում ընդգծեք բայահիմքերը և որոշեք, թե ինչ խոսքի մասերի են պատկանում դրանք:

Ողջունել– ողջույն, մատռվակել- մատռվակ, պղծել- պիղծ, հնձել- հունձ, վճարել- վճար, երկրորդել- երկու, գրկել- գիրկ, մրրկել- մրրիկ, կարմրել- կարմիր, նույնանալ- նույն, գամել- գամ, կախարդել- կախարդ, երկուանալ- երկու, շամփրել- շամփուր, կապտել- կապույտ, բուրել- բույր, ոչնչանալ- ոչինչ, պայտել- պայտ, բոլորել- բոլոր, ծառայել- խառա, ապշել- ապուշ:

5. Առածներում լրացնել համապատասխան բայերը:

Ջրի բերած,  ջրի տարած:
Տաշած  քարը գետնին չի մնա:
Ուրիշի հացով փոր չի կշտանա;
Խոսք կա` սարի գլուխ կհանի , խոսք  կա` սարից ներքև կգլորի:
Խոսք  կա, մի փութ մեղրով չի ուտվի:
Աշխարհի շինողն ու  քանդողը լեզուն է։

Տնային աշխատանք

բագին-
բամբիշ-
բասրել-
բավիղ-
բարունակ-
բերուկ-
բով-
բորբ-
բտել-
բույլ-
բույան-
գահավորակ-
գաղջ-
գաճաճ-
գայթել-
գանահարել-
գարշապար-
գեհեն-
գժդմնել-
գեղմ-
գինդ-
գիրգ-
գիրթ- հանկարծակի
գծուծ-
գջլել-
գուղձ-
գորով-

 

Բայ։ Բայը՝ խոսքի մաս

Բայեր կոչվում են այն բառերը, որոնք ցույց են տալիս գործողություն և պատասխանում են ի՞նչ անել, ի՞նչ լինել հարցերին։
Բայը ունի երեք ժամանակ՝ ներկա, անցյալ, ապառնի՝ կատարվող, կատարված, կատարվելիք՝ նկարում ենք, երգում էի, խաղալու ենք։
Բայերը լինում են դիմավոր և անդեմ։ Անդեմ բայերը չունեն դեմք, թիվ, ժամանակ և եղանակ ու կոչվոում են դերբայներ։ Օրինակ՝ սովորում, նվագել, պարելու, հասած, երգող։
Դեմք, թիվ, ժամանակ, եղանակ ունեցող բայերը կոչվումմ են դիմավոր բայեր։ Օրինակ՝ սովորում են, նվագել էին, պարելու ենք։
Բայը ունիերեք դեմք՝ առաջին, երկրորդ և երրորդ։ Ունի երկու թիվ՝ եզակի և հոգնակի։ Ունի երեք սեռ՝ ներգործական, կրավորական, չեզոք։

Հայերենում քիչ գործածական բառեր

ագարիկոն- շամպինիոն
ագեվազ- կենգուրու
ագուգա- ջրի խողովակ
ագուցել- հագցնել, ամրեցնել
ազազել- նիհարել, չորանալ
ազնավուր- ազնվական
ազոխ- խահ, չհասած
ալավ- կրակ
ակազղուն- լեփ լեցուն
ակնածանք- հարգանք
ակնկոր- ամոթահար
ակութ- օջախ
աղարտել- փչացնել, վնասել
աճապարել- շտապել
այպանել- ծաղրել
անագորույն- անգութ, դաժան
անարգ- նվաստացնել
անդուլ- անդադար
անհարիր- անկապ
անպաճույճ- անշուշտ
անսալ- հանդուրժել
անքթիթ- ակնդետ
աշխետ- շիկակարմիր
աշտե- երկաթե նիզակ
աշտանակ- լույս, ճրագ
ապիկար- թույլ, տկար
առապար- քարքարուտ
առտնին- տնային, տնական
ասպար- վահան
աստանդական- թափառական, նժդեհ
ավյուն- եռանդ, ոգևորություն
արամբի- ամուսնացած կին
արբշիռ- խմած, հարբած
ատաղձ- շինվածանյութ
արփի- արեգ, արև

Գործնական աշխատանք

Կետերի փոխարեն գրել որոշյալ դերանուններ:
Թվում էր` աննշան դեպք էր, բայց խորապես հուզեց բոլորին:
Ողջ գիշեր ծերունին աչք չկպցրեց:
Ամեն անգամ այդ ճանապարհով անցնելիս տխրում էր քաջ հայդուկը:
Մութն ընկնելուն պես այդ անառիկ ամրոցը սարսափազդու տպավորություն էր թողնում յուրաքանչյուր անցորդի վրա:
Մահն ամենքին  հաշտեցրել էր  նրա հետ, յուրաքանչյուրը աշխատում էր իր վշտակցությունը հայտնել ժառանգներին:

Կետերի փոխարեն գրել անորոշ դերանուններ:
Գորշավուն ստվարաթղթի վրա ինչ-որ բան էր գրված:
Հասնելով ինչ-որ շենքի` նա կանգ առավ, նայեց շուրջը և ներս մտավ:
Հյուրերից մի քանիսը արդեն դուրս էին եկել  պատշգամբ` մաքուր օդ շնչելու:

Կետերի փոխարեն գրել փոխադարձ դերանուններ:
Մարդիկ ակնածանքով ճանապարհ էին տալիս  անծանոթ երիտասարդին, քչփչում իրար հետ:
Հեռու հորիզոնում ինչ-որ գիծ նորից բաժանել էր իրարից ծովն ու երկինքը:
Գլխարկն այնպես էր նստել գլխին, ասես այդ գլուխն ու գլխարկը իրար համար էին ստեղծվել:
Տարբեր երկրներում ապրող գիտնականները վաղուց էին հետաքրքրվում միմյանցով:

Կետերի փոխարեն գրել հարցահարաբերական դերանուններ:
1. Հիմա ենք հասկանում, թե որքան անտարբեր ենք եղել այդ մարդու հանդեպ:
2. Ու՞մ  ձեռքով են կառուցվել այս շենքերն ու փողոցները:
3. Զարմանքով նայում ես շուրջդ ու մտածում, թե ինչո՞ւ է կյանքն այսպիսին դարձել:
4. Միայն նա կասի`  ի՞նչ  է կատարվել այստեղ:
5. Ո՞վ  կասի, թե մեր քաղաքում  ինչպե՞ս  հայտնվեցին այդ փոխադրամիջոցները:
6. Սա մի անգնահատելի գանձ է, որը  դուք պարգևեցիք ինձ:

Կետերի փոխարեն գրել ժխտական դերանուններ:
1. Ոչ ոք  չնկատեց, թե բժիշկը երբ դուրս եկավ հիվանդասենյակից:
2. Երկար ժամանակ նրանցից ոչ մեկը չէր համարձակվում խոսել:
3. Գույների այս համադրությունից էլ ոչինչ չստացվեց:
4. Արտասվող ապակիների միջից ոչ մի բան չէր երևում:
5. Թանգարանի դահլիճներում գրեթե ոչինչ չէր փոխվել, ոչ մի  ցուցանմուշ կարծես չէր տեղաշարժվել, գողության մասին ոչ ոք  չէր կասկածում, աշխատակիցներից ոչ մեկի մտքով նման բան չէր էլ անցնի:

Տնային աշխատանք

Միրհավ պատմվածքից դուրս գրել 5 համեմատություն:

1․ Օդը մաքուր էր, արցունքի պես ջինջ։
2․ Սիմինդրի երկար տերևները թրերի նման քսվում էին իրար, պողպատի ձայն հանում։
3․ Դիլան դայու միտքն էլ տարուբեր էր լինում, ինչպես քամիների բերանն ընկած չոր տերև։
4․ Հարսը փափուկ քայլերով, ինչպես այծյամը ձյունի վրա, մոտեցավ հնձանին:
5․ Դռան մոտ զրնգացին Սոնայի շալե շապիկի արծաթ սուրմաները և ներս մտավ, ինչպես միամիտ հավքը վանդակի բաց դռնով։

Վերլուծություն

Դիլան և Սոնան սիրում էին միմյանց, բայց, քանի որ Դիլանը աղքատ էր, աղջկա ծնողները դեմ էին նրանց սիրուն։ Ի վերջո Սոնային ամուսնացրին հարուստ տղամարդու հետ, սակայն նա երջանիկ չէր։ Սոնան շարունակում էր Դիլան դային սիրել։ Պատմվածքի մեջ Դիլանը միրհավին նմանեցնում էր Սոնային, քանի որ աղջկա պես միրհամը թռավ ու գնաց իր հետևից թողնելով միայն տխրություն և դառնաթախիծ հուշեր: Ըստ ինձ եթե մարդիկ սիրում են միմյանց, ապա նույնիսկ ծնողները չեն կարող բաժանել նրանց ու քանդել իրենց ապագան։